Γιατί Παιδαγωγική του Εγκεφάλου;
Παιδαγωγική του Εγκεφάλου (σε αυτόν τον ιστότοπο) εννοούμε την βελτίωση της σύγχρονης παιδαγωγικής των μικρών παιδιών (μέχρι 6 ετών), τόσον ως προς τις μεθόδους, όσον και ως προς το περιεχόμενο, μέσα από την αξιοποίηση των συμπερασμάτων των Νευροεπιστημών του 21ου αιώνα, που αφορούν την δομή και λειτουργία του υγιούς εγκεφάλου.
Γιατί ειδικά να αξιοποιήσουμε τα συμπεράσματα του 21ου αιώνα και όχι μόνον τα προηγούμενα;
Διότι τις τελευταίες 2 δεκαετίες κυρίως, αναπτύχθηκαν και χρησιμοποιούνται πλέον στην έρευνα του εγκεφάλου, ειδικές τεχνολογικές μη επεμβατικές μέθοδοι απεικόνισης, που δεν υπήρχαν τον 20ο αιώνα, με την εξαίρεση αυτή του απλού εγκεφαλογραφήματος. Οι ειδικές αυτές τεχνολογικές μέθοδοι (π.χ. fMRI, MEG, PET κλπ), προσέφεραν τεράστια νέα γνώση και ανέτρεψαν πολλές από τις παλιές γνώσεις του 20ου αιώνα.
Η Παιδαγωγική μέχρι σήμερα, ως διαμορφώτρια της συμπεριφοράς και των δεξιοτήτων των προσχολικών παιδιών, βασίζονταν στην Ψυχολογία και στην Βιολογία κυρίως του 20ου αιώνα, σε ότι αφορά τις θεωρίες μάθησης. Ωστόσο, η Ψυχολογία ήταν μέχρι και τον 20ο αιώνα, μια κυρίως στατιστική επιστήμη. Μελετούσε δηλαδή τις συμπεριφορές και την σύνδεση τους με τα ερεθίσματα που τις προκαλούν με στατιστικό τρόπο, αγνοώντας (αναγκαστικά αφού η πληροφορία δεν ήταν διαθέσιμη), τις διεργασίες που προκαλούν τα ερεθίσματα μέσα στον εγκέφαλο, πριν εκδηλωθούν οι συγκεκριμένες συμπεριφορές.
Επίσης η Επιγενετική, ένας καινούργιος τομέας της Βιολογίας του 21ου αιώνα, που ανιχνεύει τους κυτταρικούς μηχανισμούς στους οποίους το περιβάλλον επιδρά και διαμορφώνει την «έκφραση» των γονιδίων, δηλαδή το πώς και πότε λειτουργούν τα γονίδια (και το DNA γενικώς), αποκαλύπτει μηχανισμούς προσαρμογής του DNA στο περιβάλλον, πράγμα το οποίο επίσης αποτελεί νέα γνώση, και αφορά σε έναν βαθμό την έκφραση της συμπεριφοράς των ατόμων.
Οι κύριες ανθρώπινες εκτελεστικές δεξιότητες (executive function skills), που είναι απαραίτητες για μια ευδόκιμη ζωή, (ήτοι: κριτική σκέψη/επίλυση προβλημάτων, εστίαση προσοχής, έλεγχος αρνητικών συναισθημάτων και παρορμήσεων/ψυχραιμία, σχεδιασμός/στοχοθεσία, αυτοπεποίθηση/αυτοεκτίμηση, φαντασία, διαχείριση χρόνου, συνεργασιμότητα /αλληλεγγύη, προσαρμοστικότητα, μνήμη εργασίας), σύμφωνα με μελέτη που κοινοποίησε το Κέντρο για την Ανάπτυξη του παιδιού του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ (Center on the developing child at Harvard University – αποκτώνται στον μεγαλύτερο ποσοστό τους, κατά την προσχολική ηλικία! Επομένως η κύρια προσπάθεια μας, πρέπει να καταβληθεί σε αυτήν την ηλικία.
Το ποια μπορεί να είναι η συνιστώμενη Παιδαγωγική του Εγκεφάλου, με όρους των σύγχρονων Νευροεπιστημών, ώστε να μεγαλώσουμε παιδιά με δυνατότητες να ευδοκιμήσουν και να ευτυχήσουν στην ζωή τους, συνοψίζεται στο σχετικό εγχειρίδιο της Δρ. Ευσταθίας Βαλιάντζα-Αφτιά, το οποίο χρησιμοποιεί μεταξύ άλλων ο ΠΑΣΑΠΑΝ για το εκπαιδευτικό του έργο.
Γιατί Παιδαγωγική της Χαράς;
Τουλάχιστον τρία από τα κυριότερα ευρήματα των Νευροεπιστημών του 21ου αιώνα για την δομή και λειτουργία του υγιούς εγκεφάλου, τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν στην Παιδαγωγική, συνηγορούν προς την επιλογή στρατηγικού στόχου χρήσης μεθόδων εκπαίδευσης, που να προκαλούν χαρά (ικανοποίηση για τους εκπαιδευόμενους), προκειμένου η εκπαίδευση να είναι αποτελεσματική. Τα ευρήματα αυτά είναι τα εξής:
α) Οι διάφορες βασικές λειτουργίες του ανθρώπου, συνδέονται με την λειτουργία συγκεκριμένων νευρωνικών δικτύων (neuronal networks) του εγκεφάλου. Μέχρι σήμερα έχουν μελετηθεί διεξοδικώς 9 τέτοια δίκτυα, από τα οποία τα 2 (δίκτυο της ανταμοιβής και δίκτυο του λόγου) έχουν βασικές πορείες που οδηγούν ανοδικώς προς τον προμετωπιαίο συνειρμικό φλοιό (prefrontal association cortex), την περιοχή δηλαδή πίσω από το μέτωπο, όπου εν δυνάμει αναπτύσσονται ως επί το πλείστον (με την εκπαίδευση και τις εμπειρίες ζωής), οι εκτελεστικές δεξιότητες, που αναφέρθηκαν παραπάνω.
(β) Ο επικλινής πυρήνας (nucleus accubens) βασικός πυρήνας του εγκεφάλου, όπου “εκφράζεται” η χαρά ως βασικό συναίσθημα (6 είναι τα βασικά συναισθήματα κατά την Ψυχολογία : χαρά, φόβος, λύπη, θυμός, αηδία, έκπληξη αρνητική και θετική), ανήκει στο δίκτυο της ανταμοιβής (reward network), και βρίσκεται πολύ εγγύτερα στον προμετωπιαίο συνειρμικό φλοιό (prefrontal association cortex), από ότι ο πυρήνας της αμυγδαλής (amygdala) του εγκεφάλου, όπου “εκφράζονται” όλα τα υπόλοιπα αρνητικά συναισθήματα.
(γ) Η ανάπτυξη του εγκεφάλου γενικώς χαρακτηρίζεται από την καλή διαμόρφωση των νευρωνικών δικτύων, την μεγαλύτερη μεταξύ τους διασύνδεση, την πύκνωση μνημών από ερεθίσματα των πέντε αισθήσεων στις διάφορες αισθητήριες περιοχές του εγκεφάλου (οπτικό, ακουστικό, σωματοαισθητικό, οσφρητικό, γευστικό φλοιό), αλλά κυρίως από την πύκνωση μνημών ανάπτυξης του προμετωπιαίου συνειρμικού φλοιού, ήτοι της περιοχής των εκτελεστικών δεξιοτήτων κυρίως του κάθε ατόμου και των ίδιων (δικών του) συμπερασμάτων.
Από τα παραπάνω στοιχεία, προκύπτει ότι προκειμένου να εκπαιδεύσουμε, με στόχο την ανάπτυξη του προμετωπιαίου συνειρμικού φλοιού, ώστε να αναπτύξουμε τις εκτελεστικές δεξιότητες σε ένα παιδί, σε αυτόν τον φλοιό φθάνουμε ευκολότερα (με όρους απαιτούμενης ενέργειας του νευρικού συστήματος), τόσο από τον εγγύτερο επικλινή πυρήνα (ήτοι μέσω της χαράς), όπως και μέσω του νευρωνικού δικτύου του λόγου, παρά από τον μεγαλύτερης απόστασης πυρήνα την αμυγδαλή (ήτοι μέσω της τιμωρίας και του φόβου).
Επομένως, οι πρακτικές μέθοδοι αγωγής και εκπαίδευσης των παιδιών, πρέπει να βασίζονται αφενός στην δημιουργία χαράς, ενδιαφέροντος και ικανοποίησης των παιδιών, (όχι στην επιβολή σκληρής πειθαρχίας ή τιμωριών που προκαλούν φόβο, άρα ενεργοποίηση της αμυγδαλής), και αφετέρου στην καλή εκπαίδευση στην μητρική γλώσσα, ως βασικά προαπαιτούμενα για τον παραπάνω αναφερόμενο σκοπό.
Ιδέες για σενάρια τέτοιας εκπαίδευσης προσχολικών παιδιών, περιλαμβάνονται στο εγχειρίδιο “Αριστοτελικά παιχνίδια στην Φύση” της Δρ. Ευσταθίας Βαλιάντζα-Αφτιά, το οποίο χρησιμοποιεί μεταξύ άλλων ο ΠΑΣΑΠΑΝ για το εκπαιδευτικό του έργο